Ο Ρωμαίος στρατηγός Φλάβιος Θεοδόσιος ήταν ο τελευταίος αυτοκράτορας του
ενιαίου ρωμαϊκού κράτους. Γεννήθηκε στην ισπανική Cauca, όπου η οικογένειά
του διέθετε αγροτικές εκτάσεις. Ο θρύλος ότι ο Θεοδόσιος ήταν απόγονος
του αυτοκράτορα Τραϊανού μάλλον δεν ευσταθεί. Μετά από αναβαθμίσεις και
καθαιρέσεις, διορίστηκε το 379 από τον δυτικό αυτοκράτορα Γρατιανό αυτοκράτορας
του ανατολικού ρωμαϊκού κράτους. Το 382 έκλεισε με διπλωματικές διαπραγματεύσεις
ειρήνη με τους Γότθους και από το 383 που πέθανε
ο Γρατιανός, κυβέρνησε μόνος στη ρωμαϊκή αυτοκρατορία, αφού υπέταξε όλους
τους ανταγωνιστές για την εξουσία. Η διακυβέρνηση τού Θεοδόσιου προσανατολίστηκε
σε γενικές γραμμές στη διατήρηση των υπαρχουσών ισορροπιών. Μόνο στο στρατό
και στη δικαιοσύνη έγιναν κάποιες αρχές μεταρρυθμίσεως.
Εκεί όμως που έδειξε ιδιαίτερο ζήλο ο Θεοδόσιος ήταν τα θρησκευτικά
θέματα, αφού βαφτίστηκε χριστιανός ήδη το 380 και το 381 κατοχύρωσε στη
σύνοδο της Κων/πολης τις αποφάσεις της συνόδου της Νίκαιας (325). Έτσι
περιόρισε τους Αρειανούς, οι οποίοι «υπεστήριζαν την ατιμίαν των αιρετικών
δογμάτων» και ήταν, λόγω της μετριοπαθούς στάσης των προηγούμενων αυτοκρατόρων,
περίπου ισοδύναμοι με τους Νικαιάτες και καθιέρωσε τις δογματικές λεπτομέρειες
που αποφασίστηκαν στη Νίκαια, ως υποχρεωτικές για όλους τους κατοίκους
της αυτοκρατορίας. Στο διάταγμα αυτό χαρακτηρίζονται ακόμα «παράφρονες»
όλοι όσοι διαφωνούν με το δόγμα της Αγίας Τριάδος και απαγορεύεται κάθε
διαφωνία με τις θελήσεις της επίσημης Εκκλησίας. Ενώ δε προηγούμενοι αυτοκράτορες
απειλούσαν τους «αιρετικούς» και τους «ειδωλολάτρες» με θεϊκές ποινές στη
μετά θάνατο ζωή, ο Θεοδόσιος όρισε ως υποχρεωτική τη χριστιανική πίστη
και επέβαλε θανατικές ποινές στους «ειδωλολάτρες» και στους υποθετικά ή
πραγματικά «αιρετικούς».
Επίσης το 381 εκδίδεται από το Θεοδόσιο ο νόμος κατά των «αποστατών», με
τον οποίο τιμωρούνται με πλήρη στέρηση ατομικών δικαιωμάτων (ελευθερία,
περιουσία κτλ.) όλοι οι πρώην χριστιανοί που, απογοητευμένοι για διάφορους
λόγους από το χριστιανισμό, επέστρεφαν στην παραδοσιακή εθνική θρησκεία.
Περί το τέλος του ίδιου έτους εκδίδεται διάταγμα (έδικτο) του Θεοδόσιου,
με το οποίο απαγορεύεται κάθε θυσία ή απλή επίσκεψη σε εθνικούς ναούς.
Αυτή η απόφαση συνοδεύτηκε από κύμα λεηλασιών, βεβηλώσεων, πυρπολήσεων
και κάθε είδους καταστροφών σε ναούς, μνημεία και βιβλιοθήκες των εθνικών.
Την ίδια εποχή πήραν έκταση και οι πυρπολήσεις βιβλιοθηκών σε όλη την αυτοκρατορία,
κατά τις οποίες εξαφανίστηκε το μεγαλύτερο μέρος των έργων των αρχαίων
Ελλήνων και Ρωμαίων ποιητών, φιλοσόφων και ερευνητών.
Το 384 διορίζει ο Θεοδόσιος ύπαρχο Ανατολής τον Μάτερνο Κυνήγιο, ο οποίος
επιστρατεύει σε συνεργασία με τους επισκόπους, ομάδες ιερωμένων και λαϊκών
για την καταστροφή των εθνικών ναών των Βαλκανίων και της Μικράς
Ασίας. Στα επόμενα χρόνια καταστρέφουν οι Κυνήγιος και ο επίσκοπος Μάρκελος,
αμέτρητα μικρασιατικά ιερά των εθνικών, ανάμεσά τους το ναό της Εδέσσης,
τα Καβείρεια Ίμβρου, το ναό τού Απαμείου Διός, το Διδυμαίο Ιερό, όλα τα
Ιερά της Παλμύρας, κ.ά.
Το 388 απαγορεύονται από το Θεοδόσιο όλες οι δημόσιες συζητήσεις για
θρησκευτικά ζητήματα, το 389 κηρύσσεται εκτός νόμου κάθε μη χριστιανική
μέθοδος χρονολογήσεως και από το 390 και ύστερα καταργούνται όλες οι «ειδωλολατρικές»
θρησκείες, απαγορεύονται τα Πύθια, τα Άκτια και οι Ολυμπιακοί Αγώνες, καταστρέφεται
η Ολυμπία και ισοπεδώνονται ναοί και βωμοί. Μερικοί σεισμοί ολοκλήρωσαν
το έργο του Θεοδόσιου και έφεραν την Ολυμπία περίπου στη μορφή που βρισκόταν
μέχρι τη σύγχρονη εποχή, οπότε άρχισαν οι προσπάθειες αναστηλώσεως των
ερειπίων. Παράλληλα γίνεται ένα πλήθος καταστροφών σε Ανατολή και Δύση,
ναών, βιβλιοθηκών και ελληνορωμαϊκών έργων τέχνης, ενώ πιστοί στις παλιές
θρησκείες δικάζονται και εκτελούνται μαζικά, συχνά μετά από βασανισμούς,
όπως περιγράφει ο Αμιανός Μαρκελίνος.
